ಬಂಧನದ 24 ಗಂಟೆಗಳ ಮಿತಿ: ವಿಧಿ 22ರ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಪುನರುಚ್ಚರಿಸಿದ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್

ಪ್ರಚಲಿತ ವಿದ್ಯಮಾನ | ನವೆಂಬರ್ 2026 | UPSC, KAS, PSI, FDA, SDA ಮತ್ತು ಇತರ ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳು

1. ಇತ್ತೀಚಿನ ಸುದ್ದಿ – ಏಕೆ ಚರ್ಚೆಯಲ್ಲಿದೆ?

ವ್ಯಕ್ತಿಯ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ 2026ರ ನವೆಂಬರ್ 5ರಂದು ಮಹತ್ವದ ತೀರ್ಪು ನೀಡಿದೆ. ಬಂಧಿತ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು 24 ಗಂಟೆಗಳ ಒಳಗೆ ಸಮೀಪದ ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ಮುಂದೆ ಹಾಜರುಪಡಿಸಬೇಕೆಂಬ ಸಂವಿಧಾನದ ವಿಧಿ 22(2)ರ ನಿಯಮವು, ಪೊಲೀಸ್ ಅಥವಾ ತನಿಖಾ ಸಂಸ್ಥೆ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ Arrest Memo ದಾಖಲಿಸಿದ ಸಮಯದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನಿರ್ಬಂಧಿಸಿ ತಮ್ಮ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ಕ್ಷಣದಿಂದಲೇ ಈ ಅವಧಿಯ ಲೆಕ್ಕ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದೆ.

ತನಿಖೆ, ವಿಚಾರಣೆ, ಶೋಧನೆ ಅಥವಾ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ ಎಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ಬಂಧಿಸಿದ ಅವಧಿಯನ್ನು 24 ಗಂಟೆಗಳ ಲೆಕ್ಕದಿಂದ ಹೊರಗಿಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅಧಿಕೃತ ಬಂಧನದ ದಾಖಲೆಯನ್ನು ತಡವಾಗಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುವ ಮೂಲಕ ಸಂವಿಧಾನ ನೀಡಿರುವ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ದುರ್ಬಲಗೊಳಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಈ ತೀರ್ಪಿನ ಮೂಲ ಆಶಯ.

ಈ ತೀರ್ಪು Sujit Das and Others v. Union of India (2026 INSC 1195) ಪ್ರಕರಣಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. ತೀರ್ಪು ನೀಡಿದ ಪೀಠದಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಗಳಾದ ಉಜ್ಜಲ್ ಭುಯಾನ್ ಮತ್ತು ಅತುಲ್ ಎಸ್. ಚಾಂದುರ್ಕರ್ ಇದ್ದರು.

2. ಪ್ರಕರಣದ ಹಿನ್ನೆಲೆ

ತ್ರಿಪುರಾದಲ್ಲಿ ಮಾದಕ ವಸ್ತುಗಳ ಕಳ್ಳಸಾಗಣೆ ಪ್ರಕರಣಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕಸ್ಟಮ್ಸ್ ಇಲಾಖೆಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ನಾಲ್ವರನ್ನು ವಶಕ್ಕೆ ಪಡೆದಿದ್ದರು. ಅವರ ವಿರುದ್ಧ NDPS ಕಾಯ್ದೆಯಡಿ ಪ್ರಕರಣ ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿತ್ತು.

ಪ್ರಕರಣದ ಪ್ರಮುಖ ಘಟನೆಗಳು ಹೀಗಿವೆ:

  • 29 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2025, ಮಧ್ಯಾಹ್ನ 2 ಗಂಟೆ: ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ತಂಡವು ನಾಲ್ವರನ್ನು ತಡೆದು ತನ್ನ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿತು. ಈ ಸಮಯದಿಂದ ಅವರ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ನಿರ್ಬಂಧಿತವಾಗಿತ್ತು.
  • ಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆ: ಆರಂಭದಲ್ಲಿ 11.03 ಕೆ.ಜಿ. ಮೆಥಾಂಫೆಟಮೈನ್ ಮಾತ್ರೆಗಳು ಪತ್ತೆಯಾದವು. ನಂತರ ಕಸ್ಟಮ್ಸ್ ಕಚೇರಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಪರಿಶೀಲನೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚುವರಿ 49.76 ಕೆ.ಜಿ. ವಸ್ತು ಪತ್ತೆಯಾಯಿತು.
  • ಒಟ್ಟು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ಪ್ರಮಾಣ: 60.79 ಕೆ.ಜಿ. ಮೆಥಾಂಫೆಟಮೈನ್ (Yaba) ಮಾತ್ರೆಗಳು.
  • 30 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2025, ಬೆಳಗ್ಗೆ 11 ಗಂಟೆ ಮತ್ತು 11:15: ಆರೋಪಿಗಳ ಅಧಿಕೃತ ಬಂಧನ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಾಯಿತು.
  • 30 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2025, ಸಂಜೆ 4:45: ಆರೋಪಿಗಳನ್ನು ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ಮುಂದೆ ಹಾಜರುಪಡಿಸಲಾಯಿತು.

ತನಿಖಾ ಸಂಸ್ಥೆಯ ವಾದದ ಪ್ರಕಾರ, ಮೊದಲ ದಿನದ ಮಧ್ಯಾಹ್ನದಿಂದ ಮುಂದಿನ ದಿನ ಅಧಿಕೃತ ಬಂಧನದವರೆಗೆ ಶೋಧನೆ, ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆ, ತೂಕ ಪರಿಶೀಲನೆ, ದಾಖಲೆ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುವಿಕೆ ಮತ್ತು ವಿಚಾರಣೆ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಅವಧಿಯನ್ನು ಅಧಿಕೃತ ಬಂಧನದ ಅವಧಿಯೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಬಾರದು ಎಂದು ವಾದಿಸಲಾಯಿತು.

ಆದರೆ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಈ ವಾದವನ್ನು ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ. ಆರೋಪಿಗಳು ಮಧ್ಯಾಹ್ನ 2 ಗಂಟೆಯಿಂದಲೇ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿದ್ದರು. ಅವರು ತಮ್ಮ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಹೋಗುವ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೊಂದಿರಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗಾಗಿ ಸಂವಿಧಾನದ ವಿಧಿ 22(2)ರ 24 ಗಂಟೆಗಳ ಅವಧಿ ಆ ಕ್ಷಣದಿಂದಲೇ ಆರಂಭವಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಹೇಳಿತು.

24 ಗಂಟೆಗಳ ಅವಧಿ 30 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2025ರ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ 2 ಗಂಟೆಗೆ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗಬೇಕಿತ್ತು. ಆದರೆ ಆರೋಪಿಗಳನ್ನು ಸಂಜೆ 4:45ಕ್ಕೆ ಹಾಜರುಪಡಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಹೀಗಾಗಿ ಸಂವಿಧಾನಾತ್ಮಕ ಮಿತಿಯನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ನಿರ್ಧರಿಸಿತು.

3. ಸಂವಿಧಾನಾತ್ಮಕ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಚೌಕಟ್ಟು

A. ಸಂವಿಧಾನದ ವಿಧಿ 21 – ಜೀವಿಸುವ ಮತ್ತು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಹಕ್ಕು

ವಿಧಿ 21ರ ಪ್ರಕಾರ, ಕಾನೂನಿನಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಯಾವುದೇ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಅವನ ಜೀವ ಅಥವಾ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದಿಂದ ವಂಚಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಇದು ಕೇವಲ ಬದುಕುವ ಹಕ್ಕಿಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ಮಾನವ ಘನತೆ, ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ, ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಅನ್ಯಾಯಯುತ ಬಂಧನದಿಂದ ರಕ್ಷಣೆಯಂತಹ ಅಂಶಗಳನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.

ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ವಿಧಿ 21ರ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ:

  • ತನಿಖೆಯ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಅನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ವಶದಲ್ಲಿಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.
  • ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಿಲ್ಲದ ಬಂಧನವು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಕ್ಕೆ ಧಕ್ಕೆ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.
  • ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ಬಂಧಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವು ಕಾನೂನಿನ ಮಿತಿಯೊಳಗೇ ಇರಬೇಕು.

B. ಸಂವಿಧಾನದ ವಿಧಿ 22 – ಬಂಧನ ಮತ್ತು ನಿರ್ಬಂಧದ ವಿರುದ್ಧ ರಕ್ಷಣೆ

ವಿಧಿ 22ವು ಬಂಧನ ಮತ್ತು ನಿರ್ಬಂಧಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕೆಲವು ಪ್ರಮುಖ ಸಂವಿಧಾನಾತ್ಮಕ ರಕ್ಷಣೆಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.

ವಿಧಿ 22(1):

  • ಬಂಧಿತ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಬಂಧನದ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಸಾಧ್ಯವಾದಷ್ಟು ಬೇಗ ತಿಳಿಸಬೇಕು.
  • ತನ್ನ ಆಯ್ಕೆಯ ವಕೀಲರನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಲು ಮತ್ತು ಅವರಿಂದ ಸಮಾಲೋಚನೆ ಪಡೆಯಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡಬೇಕು.

ವಿಧಿ 22(2):

  • ಬಂಧಿತ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಸಮೀಪದ ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ಮುಂದೆ 24 ಗಂಟೆಗಳ ಒಳಗೆ ಹಾಜರುಪಡಿಸಬೇಕು.
  • ಬಂಧನ ಸ್ಥಳದಿಂದ ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ನ್ಯಾಯಾಲಯಕ್ಕೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸಲು ಬೇಕಾದ ಸಮಯವನ್ನು ಮಾತ್ರ 24 ಗಂಟೆಗಳ ಲೆಕ್ಕದಿಂದ ಹೊರಗಿಡಬಹುದು.
  • ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್‌ನ ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲದೆ 24 ಗಂಟೆಗಳ ನಂತರವೂ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಪೊಲೀಸ್ ಕಸ್ಟಡಿಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.

ವಿಧಿ 22(3): ವಿಧಿ 22(1) ಮತ್ತು 22(2)ರ ರಕ್ಷಣೆಗಳು ಕೆಳಗಿನ ಎರಡು ವರ್ಗಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ:

  1. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಶತ್ರು ವಿದೇಶಿಯರಾಗಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು (Enemy Aliens).
  2. ತಡೆಗಟ್ಟುವ ಬಂಧನ (Preventive Detention) ಕಾನೂನಿನಡಿ ಬಂಧಿತರಾದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು.

ಗಮನಿಸಿ: ಈ ವಿನಾಯಿತಿಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಅಪರಾಧ ಪ್ರಕರಣಗಳ ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸಬಾರದು. ಈ ಪ್ರಕರಣವು ಸಾಮಾನ್ಯ ಅಪರಾಧ ತನಿಖೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದರಿಂದ ವಿಧಿ 22(2)ರ ರಕ್ಷಣೆ ಅನ್ವಯಿಸಿತು.

C. BNSS, 2023 – ಸೆಕ್ಷನ್ 58

ಭಾರತೀಯ ನಾಗರಿಕ ಸುರಕ್ಷಾ ಸಂಹಿತೆ (Bharatiya Nagarik Suraksha Sanhita – BNSS), 2023ರ ಸೆಕ್ಷನ್ 58ವು ವಾರಂಟ್ ಇಲ್ಲದೆ ಬಂಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು 24 ಗಂಟೆಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಇರಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಮಿತಿ ವಿಧಿಸುತ್ತದೆ.

ಈ ಸೆಕ್ಷನ್ ಎರಡು ಮುಖ್ಯ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ:

  1. ಬಂಧನದ ಅವಧಿಯು ಪ್ರಕರಣದ ಎಲ್ಲ ಸಂದರ್ಭಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿದಾಗ ಸಮಂಜಸವಾಗಿರಬೇಕು.
  2. ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್‌ನ ವಿಶೇಷ ಆದೇಶವಿಲ್ಲದೆ, ಪ್ರಯಾಣದ ಅಗತ್ಯ ಸಮಯವನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, 24 ಗಂಟೆಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಬಾರದು.

ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ ಅಂಶವೆಂದರೆ, 24 ಗಂಟೆಗಳ ಒಳಗೆ ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ಮುಂದೆ ಹಾಜರುಪಡಿಸಿದರೆ ಸಾಕು ಎನ್ನುವುದಲ್ಲ. ಆ ಅವಧಿಯೊಳಗಿನ ಬಂಧನವೂ ಪ್ರಕರಣದ ಸಂದರ್ಭಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಸಮಂಜಸವಾಗಿರಬೇಕು.

D. BNSS ಸೆಕ್ಷನ್ 187 – ತನಿಖೆ 24 ಗಂಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳದಿದ್ದರೆ

ತನಿಖೆಯನ್ನು 24 ಗಂಟೆಗಳೊಳಗೆ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದಿದ್ದರೆ, ಸೆಕ್ಷನ್ 187ರ ಪ್ರಕಾರ ತನಿಖಾಧಿಕಾರಿಯು ಸಂಬಂಧಿತ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಸಮೀಪದ ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್‌ಗೆ ಕಳುಹಿಸಿ, ಆರೋಪಿಯನ್ನು ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ಮುಂದೆ ಹಾಜರುಪಡಿಸಬೇಕು.

ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ಪ್ರಕರಣದ ದಾಖಲೆಗಳು, ಆರೋಪದ ಆಧಾರ ಮತ್ತು ಇತರ ಸಂಬಂಧಿತ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ಕಾನೂನಿನ ಪ್ರಕಾರ ಮುಂದಿನ ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಅನುಮತಿ ನೀಡಬಹುದು.

ಇದರಿಂದ ಪೊಲೀಸ್ ಕಸ್ಟಡಿ ಅಥವಾ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಕಸ್ಟಡಿ ಮುಂದುವರಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವು ಕೇವಲ ತನಿಖಾ ಸಂಸ್ಥೆಯ ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಕಡ್ಡಾಯವಾಗುತ್ತದೆ.

E. NDPS ಕಾಯ್ದೆ, 1985 – ಸೆಕ್ಷನ್ 37

ಮಾದಕ ವಸ್ತುಗಳು ಮತ್ತು ಮನಃಪ್ರಭಾವಿ ವಸ್ತುಗಳ ಅಕ್ರಮ ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು NDPS ಕಾಯ್ದೆ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿದೆ.

ಸೆಕ್ಷನ್ 37 ಕೆಲವು ಗಂಭೀರ ಅಪರಾಧಗಳಲ್ಲಿ ಜಾಮೀನು ಮಂಜೂರು ಮಾಡಲು ಕಠಿಣ ಷರತ್ತುಗಳನ್ನು ವಿಧಿಸುತ್ತದೆ. ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಗಂಭೀರ ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಅಭಿಯೋಜಕರಿಗೆ ವಿಚಾರಣೆಯ ಅವಕಾಶ ನೀಡುವುದು ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಆರೋಪಿಯು ತಪ್ಪಿತಸ್ಥನಲ್ಲ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಸಮಂಜಸ ಆಧಾರವಿದೆ ಹಾಗೂ ಜಾಮೀನಿನ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಅಪರಾಧ ಎಸಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಕಡಿಮೆ ಎಂಬ ತೃಪ್ತಿಗೆ ಬರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

ಆದರೆ ಸೆಕ್ಷನ್ 37ರಂತಹ ವಿಶೇಷ ಕಾನೂನಿನ ನಿರ್ಬಂಧಗಳು ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ನಿರರ್ಥಕಗೊಳಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಕಾನೂನುಬಾಹಿರ ಬಂಧನ ಅಥವಾ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಉಲ್ಲಂಘನೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆ ಬಂದಾಗ, ಸಂವಿಧಾನಾತ್ಮಕ ರಕ್ಷಣೆಗಳಿಗೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದೆ.

4. ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ನ ಪ್ರಮುಖ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳು

1. ವಾಸ್ತವಿಕ ಬಂಧನದ ಕ್ಷಣದಿಂದಲೇ 24 ಗಂಟೆಗಳ ಲೆಕ್ಕ

ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನಿರ್ಬಂಧಿಸಿದಾಗಲೇ ಸಂವಿಧಾನದ ವಿಧಿ 22(2)ರ ಅವಧಿ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. Arrest Memo ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ಸಮಯವೇ ನಿರ್ಣಾಯಕವಲ್ಲ.

ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ತಮ್ಮ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಹೊರಹೋಗಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡದಿದ್ದರೆ, ಆ ವಾಸ್ತವಿಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು.

2. ತನಿಖೆಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ “ಸಂವಿಧಾನಾತ್ಮಕ ಬಫರ್ ಅವಧಿ” ಇಲ್ಲ

ಶೋಧನೆ, ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆ, ತೂಕ ಪರಿಶೀಲನೆ, ವಿಚಾರಣೆ ಅಥವಾ ದಾಖಲೆ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುವಿಕೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ ಎಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕೆ 24 ಗಂಟೆಗಳ ಗಡಿಯಾರವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.

ತನಿಖಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸಲೇಬೇಕು. ಆದರೆ ಆ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲು ಬೇಕಾದ ಸಮಯವು ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸುವ ಕಾರಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

3. 24 ಗಂಟೆಗಳ ಮಿತಿಯಿಂದ ಹೊರಗಿಡಬಹುದಾದ ಸಮಯ

ಸಂವಿಧಾನದ ವಿಧಿ 22(2) ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಅನುಮತಿಸುವ ಏಕೈಕ ವಿನಾಯಿತಿ ಎಂದರೆ ಬಂಧನದ ಸ್ಥಳದಿಂದ ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ನ್ಯಾಯಾಲಯಕ್ಕೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸಲು ಬೇಕಾದ ಅಗತ್ಯ ಸಮಯ.

ವಿಚಾರಣೆ, ಶೋಧನೆ, ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆ ಅಥವಾ ತನಿಖಾ ವಿಚಾರಗಳಿಗಾಗಿ ಕಳೆದ ಸಮಯವನ್ನು ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತವಾಗಿ ಹೊರಗಿಡಲು ಅವಕಾಶವಿಲ್ಲ.

4. ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್‌ನ ಪಾತ್ರ ಕೇವಲ ಔಪಚಾರಿಕವಲ್ಲ

ಬಂಧಿತ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ನ್ಯಾಯಾಲಯಕ್ಕೆ ಹಾಜರುಪಡಿಸಿದಾಗ, ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ಕೆಳಗಿನ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕು:

  • ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಯಾವ ದಿನ ಮತ್ತು ಯಾವ ಸಮಯಕ್ಕೆ ವಶಕ್ಕೆ ಪಡೆಯಲಾಯಿತು?
  • 24 ಗಂಟೆಗಳ ಅವಧಿಯನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಪಾಲಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ?
  • ಬಂಧನದ ಅವಧಿಯು ಪ್ರಕರಣದ ಸಂದರ್ಭಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಸಮಂಜಸವಾಗಿದೆಯೇ?
  • ಪೊಲೀಸ್ ಕಸ್ಟಡಿ ಅಥವಾ ಮುಂದಿನ ರಿಮಾಂಡ್ ಅಗತ್ಯವಿದೆಯೇ?

ಬಂಧನದ ಸಮಯವನ್ನು ದಾಖಲಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಕಸ್ಟಡಿಯ ಕಾನೂನುಬದ್ಧತೆಯನ್ನು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸುವುದು ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್‌ನ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ. ರಿಮಾಂಡ್ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಯಾಂತ್ರಿಕವಾಗಿರಬಾರದು.

5. 24 ಗಂಟೆಗಳ ಒಳಗಿದ್ದರೂ ಅಸಮಂಜಸ ಬಂಧನವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಬಹುದು

ಇದು ಈ ತೀರ್ಪಿನ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ಅಂಶಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು.

ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಮಧ್ಯಾಹ್ನ 2 ಗಂಟೆಗೆ ವಶಕ್ಕೆ ಪಡೆದು, ಮುಂದಿನ ದಿನ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ 1 ಗಂಟೆಗೆ ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ಮುಂದೆ ಹಾಜರುಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದುಕೊಳ್ಳಿ. ತಾಂತ್ರಿಕವಾಗಿ 24 ಗಂಟೆಗಳ ಮಿತಿ ಉಲ್ಲಂಘನೆಯಾಗಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಬಂಧನದ ಅವಧಿ ಪ್ರಕರಣದ ಸಂದರ್ಭಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದಾಗ ಅಸಮಂಜಸವಾಗಿ ದೀರ್ಘವಾಗಿದ್ದರೆ, ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ರಿಮಾಂಡ್ ನಿರಾಕರಿಸಬಹುದು.

ಅಂದರೆ, 24 ಗಂಟೆಗಳ ಮಿತಿ ಗರಿಷ್ಠ ಮಿತಿ; ಅದು ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೆ ಪೂರ್ಣ 24 ಗಂಟೆಗಳ ಕಾಲ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿ ವಶದಲ್ಲಿಡುವ ಹಕ್ಕನ್ನು ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ.

6. ವಿಶೇಷ ಕಾನೂನುಗಳು ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಮೀರಲಾರವು

NDPS ಕಾಯ್ದೆಯ ಸೆಕ್ಷನ್ 37ರ ಜಾಮೀನು ನಿರ್ಬಂಧಗಳನ್ನು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಸಂವಿಧಾನದ ವಿಧಿ 21 ಮತ್ತು 22ರ ಉಲ್ಲಂಘನೆಯನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಿ ಕೇವಲ ವಿಶೇಷ ಕಾಯ್ದೆಯ ನಿರ್ಬಂಧವನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.

ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್, Union of India v. K.A. Najeeb (2021) ಸೇರಿದಂತೆ ಹಿಂದಿನ ತೀರ್ಪುಗಳ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ, ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಒತ್ತು ನೀಡಿತು.

5. CCTV ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮತ್ತು ಕಸ್ಟಡಿಯಲ್ಲಿನ ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳು

ಕಸ್ಟಡಿ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಹಿಂಸೆ, ಬಲವಂತದ ವಿಚಾರಣೆ ಮತ್ತು ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ಉಲ್ಲಂಘನೆ ತಡೆಯಲು ಪೊಲೀಸ್ ಠಾಣೆಗಳು ಹಾಗೂ ತನಿಖಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಕಚೇರಿಗಳಲ್ಲಿ CCTV ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ನೆನಪಿಸಿದೆ.

ಈ ತೀರ್ಪಿನಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಹಿಂದಿನ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ನಿರ್ದೇಶನಗಳ ಪ್ರಕಾರ:

  • ಪೊಲೀಸ್ ಠಾಣೆಗಳ ಪ್ರವೇಶ ಮತ್ತು ನಿರ್ಗಮನ ದ್ವಾರಗಳು, ಲಾಕ್‌ಅಪ್‌ಗಳು, ಕಾರಿಡಾರ್‌ಗಳು, ಸ್ವಾಗತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಹಾಗೂ ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ CCTV ಇರಬೇಕು.
  • ಕ್ಯಾಮೆರಾಗಳಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿ ದೃಶ್ಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ (Night Vision) ಇರಬೇಕು.
  • ಧ್ವನಿ ಮತ್ತು ದೃಶ್ಯ (Audio and Video) ಎರಡನ್ನೂ ದಾಖಲಿಸುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಇರಬೇಕು.
  • CCTV ಫುಟೇಜ್‌ಗಳನ್ನು ಕನಿಷ್ಠ 18 ತಿಂಗಳು ಸಂರಕ್ಷಿಸಬೇಕು.
  • CBI, NIA, ED ಮತ್ತು NCB ಮುಂತಾದ ತನಿಖಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ವಿಚಾರಣೆ ಅಥವಾ ಆರೋಪಿಗಳನ್ನು ಇರಿಸುವ ಕಚೇರಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇಂತಹ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಇರಬೇಕು.

ಪರೀಕ್ಷಾ ಟಿಪ್ಪಣಿ: ಈ ಅಂಶಗಳನ್ನು Paramvir Singh Saini v. Baljit Singh (2020) ಪ್ರಕರಣದ ನಿರ್ದೇಶನಗಳ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. Sujit Das ಪ್ರಕರಣದ ತೀರ್ಪು ಅವುಗಳನ್ನು ಹೊಸದಾಗಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಜಾರಿಗೊಳಿಸಿದ ಆದೇಶವೆಂದು ತಪ್ಪಾಗಿ ಬರೆಯಬಾರದು.

6. ತೀರ್ಪಿನ ಮಹತ್ವ

ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ರಕ್ಷಣೆ

ಅಧಿಕೃತ ಬಂಧನದ ದಾಖಲೆಯನ್ನು ತಡವಾಗಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುವ ಮೂಲಕ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ದೀರ್ಘಕಾಲ ಅನೌಪಚಾರಿಕ ಕಸ್ಟಡಿಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸುವುದನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತದೆ.

ಪೊಲೀಸ್ ಮತ್ತು ತನಿಖಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ

ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ವಶಕ್ಕೆ ಪಡೆದ ನೈಜ ಸಮಯವನ್ನು ದಾಖಲಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಕಾನೂನಿನ ಮಿತಿಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದು ತನಿಖಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಾಗಿದೆ.

ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಯ ಬಲವರ್ಧನೆ

ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ಬಂಧನದ ನೈಜ ಸಮಯ ಮತ್ತು ಅವಧಿಯ ಸಮಂಜಸತೆಯನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುವುದರಿಂದ ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಕಸ್ಟಡಿ ಹಿಂಸೆ ತಡೆಗಟ್ಟುವಿಕೆ

ಅನೌಪಚಾರಿಕ ಬಂಧನದ ಅವಧಿಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ಬಲವಂತದ ವಿಚಾರಣೆ, ಹಿಂಸೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನುಬಾಹಿರ ಒತ್ತಡದ ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ನೆರವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕಾನೂನಿನ ಆಳ್ವಿಕೆ

ತನಿಖೆಯ ಅಗತ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಅನುಕೂಲತೆಗಳು ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳಿಗಿಂತ ಮೇಲಲ್ಲ ಎಂಬ ತತ್ವವನ್ನು ಪುನರುಚ್ಚರಿಸುತ್ತದೆ.

7. ಭಾರತದ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ – ಸಮತೋಲನದ ಅಗತ್ಯ

ಅಪರಾಧ ತನಿಖೆ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ನಡೆಯುವುದು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸುರಕ್ಷತೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನಿನ ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ಅಗತ್ಯ. ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತನಿಖೆಯ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ನಾಗರಿಕರ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಅನಿಯಂತ್ರಿತವಾಗಿ ನಿರ್ಬಂಧಿಸುವುದೂ ಅಪಾಯಕಾರಿ.

ಹೀಗಾಗಿ, ಕೆಳಗಿನ ಅಂಶಗಳ ನಡುವೆ ಸಮತೋಲನ ಅಗತ್ಯ:

  1. ತನಿಖಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ತನಿಖೆ ನಡೆಸುವ ಅಧಿಕಾರ.
  2. ಬಂಧಿತ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಸಂವಿಧಾನ ಒದಗಿಸಿರುವ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು.
  3. ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್‌ನ ಸ್ವತಂತ್ರ ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ.
  4. ಪೊಲೀಸ್ ಠಾಣೆ ಹಾಗೂ ತನಿಖಾ ಕಚೇರಿಗಳಲ್ಲಿ ಪಾರದರ್ಶಕ ದಾಖಲೀಕರಣ.
  5. ಕಸ್ಟಡಿ ಹಿಂಸೆ ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರ ದುರುಪಯೋಗದ ವಿರುದ್ಧ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ.

ಕಾನೂನು ಜಾರಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ದುರ್ಬಲಗೊಳಿಸುವುದಲ್ಲ ಈ ತೀರ್ಪಿನ ಉದ್ದೇಶ. ಬದಲಾಗಿ, ಆ ಅಧಿಕಾರವು ಸಂವಿಧಾನ ಮತ್ತು ಕಾನೂನಿನ ಚೌಕಟ್ಟಿನೊಳಗೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವಂತೆ ಖಚಿತಪಡಿಸುವುದಾಗಿದೆ.

8. UPSC/KAS ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳು

ವಿಷಯ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ನೆನಪಿಡಬೇಕಾದ ಅಂಶ
ಸಂವಿಧಾನದ ವಿಧಿ 21 ಜೀವ ಮತ್ತು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ರಕ್ಷಣೆ
ಸಂವಿಧಾನದ ವಿಧಿ 22(1) ಬಂಧನದ ಕಾರಣ ತಿಳಿಸುವುದು ಮತ್ತು ವಕೀಲರ ನೆರವು
ಸಂವಿಧಾನದ ವಿಧಿ 22(2) 24 ಗಂಟೆಗಳೊಳಗೆ ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ಮುಂದೆ ಹಾಜರು
ಸಂವಿಧಾನದ ವಿಧಿ 22(3) Enemy Aliens ಮತ್ತು Preventive Detentionಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿನಾಯಿತಿಗಳು
BNSS ಸೆಕ್ಷನ್ 58 24 ಗಂಟೆಗಳ ಮಿತಿ ಮತ್ತು ಸಮಂಜಸ ಬಂಧನ ಅವಧಿ
BNSS ಸೆಕ್ಷನ್ 187 24 ಗಂಟೆಗಳಲ್ಲಿ ತನಿಖೆ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳದಿದ್ದರೆ ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ
NDPS ಕಾಯ್ದೆ ಸೆಕ್ಷನ್ 37 ಕೆಲವು ಗಂಭೀರ ಅಪರಾಧಗಳಲ್ಲಿ ಕಠಿಣ ಜಾಮೀನು ಷರತ್ತುಗಳು
CCTV ನಿರ್ದೇಶನಗಳು ರಾತ್ರಿ ದೃಶ್ಯ, ಆಡಿಯೋ-ವಿಡಿಯೋ ದಾಖಲೆ, 18 ತಿಂಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆ
ಪ್ರಕರಣ Sujit Das and Others v. Union of India
ತೀರ್ಪಿನ ದಿನಾಂಕ 5 ನವೆಂಬರ್ 2026
ತೀರ್ಪಿನ ಸಂಖ್ಯೆ 2026 INSC 1195

9. ಸಂಬಂಧಿತ ಪ್ರಮುಖ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ತೀರ್ಪುಗಳು

1. D.K. Basu v. State of West Bengal (1997)
ಬಂಧನ ಮತ್ತು ಪೊಲೀಸ್ ಕಸ್ಟಡಿಯಲ್ಲಿನ ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಿದ ಮಹತ್ವದ ತೀರ್ಪು.

2. Paramvir Singh Saini v. Baljit Singh (2020)
ಪೊಲೀಸ್ ಠಾಣೆಗಳಲ್ಲಿ CCTV ಕ್ಯಾಮೆರಾ ಅಳವಡಿಕೆ, ಆಡಿಯೋ-ವಿಡಿಯೋ ದಾಖಲೀಕರಣ ಮತ್ತು ಫುಟೇಜ್ ಸಂರಕ್ಷಣೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ನಿರ್ದೇಶನಗಳು.

3. Union of India v. K.A. Najeeb (2021)
ವಿಚಾರಣೆಯ ವಿಳಂಬದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳ ಉಲ್ಲಂಘನೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ವಿಶೇಷ ಕಾಯ್ದೆಗಳ ಜಾಮೀನು ನಿರ್ಬಂಧಗಳಿದ್ದರೂ ಸಂವಿಧಾನಾತ್ಮಕ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ರಕ್ಷಣೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಒತ್ತಿಹೇಳಿದ ತೀರ್ಪು.

4. Sujit Das and Others v. Union of India (2026)
ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನಿರ್ಬಂಧಿತವಾದ ಕ್ಷಣದಿಂದಲೇ ವಿಧಿ 22(2)ರ 24 ಗಂಟೆಗಳ ಅವಧಿ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದ ತೀರ್ಪು.

10. ತ್ವರಿತ ಪುನರವಲೋಕನ (Quick Revision)

  • ಬಂಧನದ 24 ಗಂಟೆಗಳ ಲೆಕ್ಕ ಅಧಿಕೃತ Arrest Memo ಸಮಯದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
  • ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನಿರ್ಬಂಧಿತವಾದ ಕ್ಷಣದಿಂದಲೇ ಲೆಕ್ಕ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.
  • ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದ ಅಗತ್ಯ ಸಮಯವನ್ನು ಮಾತ್ರ 24 ಗಂಟೆಗಳ ಲೆಕ್ಕದಿಂದ ಹೊರಗಿಡಬಹುದು.
  • ತನಿಖೆ ಅಥವಾ ಶೋಧನೆಯ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಸಂವಿಧಾನಾತ್ಮಕ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ತಡೆಹಿಡಿಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.
  • BNSS ಸೆಕ್ಷನ್ 58ರಲ್ಲಿ 24 ಗಂಟೆಗಳ ಮಿತಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಸಮಂಜಸ ಅವಧಿಯ ಷರತ್ತೂ ಇದೆ.
  • BNSS ಸೆಕ್ಷನ್ 187 ಮುಂದಿನ ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ಅನುಮತಿಯ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ.
  • ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ಬಂಧನದ ನೈಜ ಸಮಯ ಮತ್ತು ಅವಧಿಯ ಸಮಂಜಸತೆಯನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕು.
  • CCTV ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಹಿಂದಿನ ನಿರ್ದೇಶನಗಳು Paramvir Singh Saini ಪ್ರಕರಣಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿವೆ.
  • ತೀರ್ಪು: Sujit Das and Others v. Union of India, 2026 INSC 1195.
  • ತೀರ್ಪಿನ ದಿನಾಂಕ: 5 ನವೆಂಬರ್ 2026.

11. UPSC/KAS ಮಟ್ಟದ ಬಹು ಆಯ್ಕೆ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು (MCQs)

ಪ್ರಶ್ನೆ 1

ಭಾರತೀಯ ಸಂವಿಧಾನದ ಯಾವ ವಿಧಿಯು ಬಂಧಿತ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು 24 ಗಂಟೆಗಳೊಳಗೆ ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ಮುಂದೆ ಹಾಜರುಪಡಿಸುವುದನ್ನು ಕಡ್ಡಾಯಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ?

A) ವಿಧಿ 20(2)
B) ವಿಧಿ 21
C) ವಿಧಿ 22(2)
D) ವಿಧಿ 32

ಸರಿಯಾದ ಉತ್ತರ: C) ವಿಧಿ 22(2)

ವಿವರಣೆ: ವಿಧಿ 22(2)ರ ಪ್ರಕಾರ ಬಂಧಿತ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ಅಗತ್ಯವಾದ ಸಮಯವನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ 24 ಗಂಟೆಗಳೊಳಗೆ ಸಮೀಪದ ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ಮುಂದೆ ಹಾಜರುಪಡಿಸಬೇಕು.

ಪ್ರಶ್ನೆ 2

ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ನ 2026ರ Sujit Das ಪ್ರಕರಣದ ಪ್ರಕಾರ 24 ಗಂಟೆಗಳ ಅವಧಿ ಯಾವಾಗ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ?

A) Arrest Memo ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದಾಗ
B) FIR ದಾಖಲಾದಾಗ
C) ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನಿರ್ಬಂಧಿಸಿದಾಗ
D) ಆರೋಪಪಟ್ಟಿ ಸಲ್ಲಿಸಿದಾಗ

ಸರಿಯಾದ ಉತ್ತರ: C) ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನಿರ್ಬಂಧಿಸಿದಾಗ

ವಿವರಣೆ: ಅಧಿಕೃತ ದಾಖಲೆಗಿಂತ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನಿರ್ಬಂಧಿಸಿದ ಸಮಯವೇ ಮುಖ್ಯ.

ಪ್ರಶ್ನೆ 3

BNSS, 2023ರ ಯಾವ ಸೆಕ್ಷನ್ ಬಂಧಿತ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು 24 ಗಂಟೆಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಬಂಧನದಲ್ಲಿಡುವುದಕ್ಕೆ ಮಿತಿ ವಿಧಿಸುತ್ತದೆ?

A) ಸೆಕ್ಷನ್ 35
B) ಸೆಕ್ಷನ್ 58
C) ಸೆಕ್ಷನ್ 187
D) ಸೆಕ್ಷನ್ 193

ಸರಿಯಾದ ಉತ್ತರ: B) ಸೆಕ್ಷನ್ 58

ವಿವರಣೆ: ಸೆಕ್ಷನ್ 58ವು ವಾರಂಟ್ ಇಲ್ಲದೆ ಬಂಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಬಂಧನದ ಸಮಂಜಸ ಅವಧಿ ಮತ್ತು 24 ಗಂಟೆಗಳ ಗರಿಷ್ಠ ಮಿತಿಯನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ 4

BNSS ಸೆಕ್ಷನ್ 187 ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ?

A) ಪೊಲೀಸ್ ಠಾಣೆಯ CCTV ವ್ಯವಸ್ಥೆ
B) ಜಾಮೀನು ಮಂಜೂರು
C) 24 ಗಂಟೆಗಳಲ್ಲಿ ತನಿಖೆ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳದಿದ್ದಾಗ ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ಮುಂದೆ ಹಾಜರುಪಡಿಸುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ
D) ಆರೋಪಪಟ್ಟಿಯ ಅಂತಿಮ ವಿಚಾರಣೆ

ಸರಿಯಾದ ಉತ್ತರ: C)

ವಿವರಣೆ: ತನಿಖೆ 24 ಗಂಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳದಿದ್ದರೆ, ಆರೋಪಿಯನ್ನು ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ಮುಂದೆ ಹಾಜರುಪಡಿಸಿ ಮುಂದಿನ ಕಸ್ಟಡಿಗೆ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಅನುಮತಿ ಪಡೆಯುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಸೆಕ್ಷನ್ 187 ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ 5

ಸಂವಿಧಾನದ ವಿಧಿ 22(2)ರ ಪ್ರಕಾರ 24 ಗಂಟೆಗಳ ಅವಧಿಯಿಂದ ಯಾವ ಸಮಯವನ್ನು ಹೊರಗಿಡಬಹುದು?

A) ವಿಚಾರಣೆಗೆ ಬೇಕಾದ ಸಮಯ
B) ಶೋಧನೆಗೆ ಬೇಕಾದ ಸಮಯ
C) ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಗೆ ಬೇಕಾದ ಸಮಯ
D) ಬಂಧನ ಸ್ಥಳದಿಂದ ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ನ್ಯಾಯಾಲಯಕ್ಕೆ ಪ್ರಯಾಣದ ಅಗತ್ಯ ಸಮಯ

ಸರಿಯಾದ ಉತ್ತರ: D)

ವಿವರಣೆ: ಸಂವಿಧಾನವು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಅನುಮತಿಸಿರುವ ವಿನಾಯಿತಿ ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ಅಗತ್ಯವಾದ ಸಮಯ ಮಾತ್ರ.

ಪ್ರಶ್ನೆ 6

NDPS ಕಾಯ್ದೆಯ ಯಾವ ಸೆಕ್ಷನ್ ಕೆಲವು ಗಂಭೀರ ಅಪರಾಧಗಳಲ್ಲಿ ಜಾಮೀನು ಮಂಜೂರು ಮಾಡಲು ಕಠಿಣ ಷರತ್ತುಗಳನ್ನು ವಿಧಿಸುತ್ತದೆ?

A) ಸೆಕ್ಷನ್ 8
B) ಸೆಕ್ಷನ್ 37
C) ಸೆಕ್ಷನ್ 42
D) ಸೆಕ್ಷನ್ 50

ಸರಿಯಾದ ಉತ್ತರ: B) ಸೆಕ್ಷನ್ 37

ವಿವರಣೆ: ಸೆಕ್ಷನ್ 37 ಕೆಲವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಗಂಭೀರ NDPS ಅಪರಾಧಗಳಿಗೆ ಜಾಮೀನು ನೀಡುವಾಗ ವಿಶೇಷ ಷರತ್ತುಗಳನ್ನು ವಿಧಿಸುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ 7

ಪೊಲೀಸ್ ಠಾಣೆಗಳಲ್ಲಿ CCTV ಅಳವಡಿಕೆ ಮತ್ತು ಫುಟೇಜ್ ಸಂರಕ್ಷಣೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರಮುಖ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಪ್ರಕರಣ ಯಾವುದು?

A) Kesavananda Bharati v. State of Kerala
B) Maneka Gandhi v. Union of India
C) Paramvir Singh Saini v. Baljit Singh
D) Minerva Mills v. Union of India

ಸರಿಯಾದ ಉತ್ತರ: C)

ವಿವರಣೆ: Paramvir Singh Saini v. Baljit Singh (2020) ಪ್ರಕರಣವು ಪೊಲೀಸ್ ಠಾಣೆಗಳ CCTV ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರಮುಖ ನಿರ್ದೇಶನಗಳನ್ನು ನೀಡಿತು.

ಪ್ರಶ್ನೆ 8

ಸಂವಿಧಾನದ ವಿಧಿ 22(3)ರ ಪ್ರಕಾರ ವಿಧಿ 22(1) ಮತ್ತು 22(2)ರ ರಕ್ಷಣೆಗಳು ಯಾರಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ?

  1. Enemy Aliens
  2. Preventive Detention ಕಾನೂನಿನಡಿ ಬಂಧಿತರಾದವರು
  3. ಎಲ್ಲಾ NDPS ಆರೋಪಿಗಳು
  4. ಎಲ್ಲಾ ಆರ್ಥಿಕ ಅಪರಾಧಗಳ ಆರೋಪಿಗಳು

ಕೆಳಗಿನವುಗಳಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾದ ಉತ್ತರವನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿ:

A) 1 ಮಾತ್ರ
B) 1 ಮತ್ತು 2 ಮಾತ್ರ
C) 2 ಮತ್ತು 3 ಮಾತ್ರ
D) 1, 2, 3 ಮತ್ತು 4

ಸರಿಯಾದ ಉತ್ತರ: B) 1 ಮತ್ತು 2 ಮಾತ್ರ

ವಿವರಣೆ: ವಿಧಿ 22(3)ರಲ್ಲಿ ಶತ್ರು ವಿದೇಶಿಯರು ಮತ್ತು ತಡೆಗಟ್ಟುವ ಬಂಧನ ಕಾನೂನಿನಡಿ ಬಂಧಿತರಾದವರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿನಾಯಿತಿಗಳಿವೆ. NDPS ಆರೋಪಿಯಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಮಾತ್ರ ವಿಧಿ 22(2)ರ ರಕ್ಷಣೆ ಕಳೆದುಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಪ್ರಶ್ನೆ 9

Sujit Das ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಯಾವ ಪ್ರಮುಖ ತತ್ವವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿತು?

A) ಪ್ರತಿಯೊಂದು NDPS ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲೂ ಜಾಮೀನು ಕಡ್ಡಾಯ
B) ತನಿಖಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು 48 ಗಂಟೆಗಳ ಕಾಲ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಬಹುದು
C) ಬಂಧನ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತವಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ನಿರ್ಬಂಧದ ನಡುವೆ ಕೃತಕ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಸೃಷ್ಟಿಸಿ 24 ಗಂಟೆಗಳ ಲೆಕ್ಕವನ್ನು ಮುಂದೂಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ
D) ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ಅನುಮತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಯಾವುದೇ ತನಿಖೆ ನಡೆಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ

ಸರಿಯಾದ ಉತ್ತರ: C)

ವಿವರಣೆ: ತನಿಖಾ ಸಂಸ್ಥೆಯು ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನಿರ್ಬಂಧಿಸಿದ ಕ್ಷಣದಿಂದಲೇ ವಿಧಿ 22(2)ರ ಅವಧಿ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ 10

ಕೆಳಗಿನ ಹೇಳಿಕೆಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿ:

  1. ವಿಧಿ 22(2)ರ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ಅಗತ್ಯವಾದ ಸಮಯವನ್ನು 24 ಗಂಟೆಗಳ ಲೆಕ್ಕದಿಂದ ಹೊರಗಿಡಬಹುದು.
  2. BNSS ಸೆಕ್ಷನ್ 58ರ ಪ್ರಕಾರ 24 ಗಂಟೆಗಳೊಳಗಿನ ಬಂಧನವೂ ಸಂದರ್ಭಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಸಮಂಜಸವಾಗಿರಬೇಕು.
  3. ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ಬಂಧನದ ನೈಜ ಸಮಯವನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸದೆ ಕೇವಲ Arrest Memo ಆಧರಿಸಿ ರಿಮಾಂಡ್ ನೀಡಬಹುದು.

ಸರಿಯಾದ ಉತ್ತರವನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿ:

A) 1 ಮಾತ್ರ
B) 1 ಮತ್ತು 2 ಮಾತ್ರ
C) 2 ಮತ್ತು 3 ಮಾತ್ರ
D) 1, 2 ಮತ್ತು 3

ಸರಿಯಾದ ಉತ್ತರ: B) 1 ಮತ್ತು 2 ಮಾತ್ರ

ವಿವರಣೆ: ಮೂರನೇ ಹೇಳಿಕೆ ತಪ್ಪು. ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ಬಂಧನದ ನೈಜ ಸಮಯ ಮತ್ತು ಅವಧಿಯ ಸಮಂಜಸತೆಯನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕು.

12. ಉಪಸಂಹಾರ

ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವು ಕೇವಲ ಕಾನೂನಿನ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿರುವ ಹಕ್ಕಲ್ಲ; ಅದು ರಾಜ್ಯದ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಸಂವಿಧಾನ ವಿಧಿಸಿರುವ ಮೂಲಭೂತ ಮಿತಿಯಾಗಿದೆ. ಅಪರಾಧ ತನಿಖೆ ನಡೆಸುವುದು ಸರ್ಕಾರದ ಕರ್ತವ್ಯವಾದರೂ, ಆ ಕರ್ತವ್ಯದ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಅನಿಯಂತ್ರಿತವಾಗಿ ನಿರ್ಬಂಧಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.

Sujit Das ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ನೀಡಿದ ಸಂದೇಶ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ: ಬಂಧನದ ನಿಜವಾದ ಸಮಯವನ್ನು ದಾಖಲೆಗಳ ಮೂಲಕ ಮರೆಮಾಚಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಸಂವಿಧಾನಾತ್ಮಕ ಹಕ್ಕುಗಳು ತನಿಖೆಯ ಅನುಕೂಲಕ್ಕಾಗಿ ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಅಮಾನತುಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ.

ವಿಧಿ 21 ಮತ್ತು 22ರ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಅನುಷ್ಠಾನ, ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮತ್ತು ಪೊಲೀಸ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಇವುಗಳ ಮೂಲಕವೇ ಕಾನೂನಿನ ಆಳ್ವಿಕೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಬಹುದು.

ಅಧಿಕೃತ ಮತ್ತು ಉಲ್ಲೇಖಿತ ಮೂಲಗಳು (Official and Referenced Sources)

  1. ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ತೀರ್ಪು – Sujit Das and Others v. Union of India (2026 INSC 1195), 5 November 2026
    https://indiankanoon.org/doc/5287349/

  2. BNSS, 2023 – ಅಧಿಕೃತ ಪಠ್ಯ (Bureau of Police Research and Development)
    https://bprd.nic.in/uploads/pdf/Final_BNSS.pdf

  3. BNSS ಸೆಕ್ಷನ್ 58 – Person arrested not to be detained more than twenty-four hours
    https://indiacode.ecourtsindia.com/bnss/section/58/

  4. BNSS ಸೆಕ್ಷನ್ 187 – Procedure when investigation cannot be completed in twenty-four hours
    https://indiacode.ecourtsindia.com/bnss/section/187/

  5. ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ತೀರ್ಪಿನ ಸುದ್ದಿ ವರದಿ – News On AIR, 5 November 2026
    https://newsonair.gov.in/sc-rules-24-hour-custody-limit-starts-from-moment-of-actual-detention-not-formal-arrest/

  6. Paramvir Singh Saini v. Baljit Singh (2020) – CCTV ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಸಂಬಂಧಿತ ತೀರ್ಪು
    https://indiankanoon.org/search/?formInput=Paramvir%20Singh%20Saini%20v%20Baljit%20Singh

  7. Union of India v. K.A. Najeeb (2021)
    https://indiankanoon.org/search/?formInput=Union%20of%20India%20v%20K.A.%20Najeeb

  8. ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನ – Legislative Department
    https://legislative.gov.in/constitution-of-india/

ಸೂಚನೆ: ಈ ಲೇಖನವು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಮತ್ತು ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪರೀಕ್ಷಾ ತಯಾರಿಗಾಗಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕಾನೂನು ಸಲಹೆಯಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಬಾರದು.