ಪರಿಚಯ

ಭಾರತೀಯ ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ III (Part III) ಅನ್ನು ಭಾರತದ "ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳ ಅಧ್ಯಾಯ" ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ "ಭಾರತದ ಮ್ಯಾಗ್ನಾ ಕಾರ್ಟಾ (Magna Carta of India)" ಎಂದು ಸಹ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಿಧಿ 12 ರಿಂದ 35ರವರೆಗೆ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ, ಸಮಾನತೆ, ಮಾನವ ಗೌರವ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿದರೆ ನಾಗರಿಕರು ನೇರವಾಗಿ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಅಥವಾ ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಮೊರೆ ಹೋಗಬಹುದು.

ಭಾಗ III ಎಂದರೇನು?

ಭಾರತೀಯ ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ III ಯಲ್ಲಿ:

  • ವಿಧಿ 12 – "ರಾಜ್ಯ" ಎಂಬ ಪದದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ
  • ವಿಧಿ 13 – ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಕಾನೂನುಗಳ ಅಮಾನ್ಯತೆ
  • ವಿಧಿ 14 ರಿಂದ 32 – ಆರು ಪ್ರಮುಖ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು
  • ವಿಧಿ 33 ರಿಂದ 35 – ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳ ಮಿತಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಸತ್ತಿನ ಅಧಿಕಾರಗಳು

ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳ (Fundamental Rights) ವಿಭಾಗಗಳು

ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದಲ್ಲಿ 6 ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು ಇವೆ.

ಹಕ್ಕು

ವಿಧಿಗಳು

ಸಮಾನತೆಯ ಹಕ್ಕು

14 ರಿಂದ 18

ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಹಕ್ಕು

19 ರಿಂದ 22

ಶೋಷಣೆಯ ವಿರುದ್ಧದ ಹಕ್ಕು

23 ರಿಂದ 24

ಧಾರ್ಮಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಹಕ್ಕು

25 ರಿಂದ 28

ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳು

29 ರಿಂದ 30

ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಪರಿಹಾರದ ಹಕ್ಕು

32

ವಿಧಿ 12 – ರಾಜ್ಯದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ (Definition of State)

ವಿಧಿ 12 ಪ್ರಕಾರ "ರಾಜ್ಯ" ಎಂದರೆ:

  • ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ
  • ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು
  • ಸಂಸತ್ತು
  • ರಾಜ್ಯ ವಿಧಾನಮಂಡಲಗಳು
  • ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು
  • ಸರ್ಕಾರದ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುವ ಇತರ ಪ್ರಾಧಿಕಾರಗಳು

ಇವೆಲ್ಲವೂ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಬದ್ಧವಾಗಿರುತ್ತವೆ.

ವಿಧಿ 13 – ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಕಾನೂನುಗಳು

ವಿಧಿ 13 ಪ್ರಕಾರ:

  • ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿರುವ ಯಾವುದೇ ಕಾನೂನು ಅಮಾನ್ಯ.
  • ಸರ್ಕಾರವು ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.
  • ಇದು Judicial Reviewಗೆ ಆಧಾರವಾಗಿದೆ.

ಸಮಾನತೆಯ ಹಕ್ಕು (Articles 14–18)

ವಿಧಿ 14

ಕಾನೂನಿನ ಮುಂದೆ ಸಮಾನತೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನಿನ ಸಮಾನ ರಕ್ಷಣೆ.

ವಿಧಿ 15

ಧರ್ಮ, ಜಾತಿ, ವರ್ಣ, ಲಿಂಗ ಅಥವಾ ಜನ್ಮಸ್ಥಳದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ತಾರತಮ್ಯ ನಿಷೇಧ.

ವಿಧಿ 16

ಸರ್ಕಾರಿ ಉದ್ಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನ ಅವಕಾಶ.

ಪ್ರಮುಖ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳು

  • 77ನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ (1995) → ವಿಧಿ 16(4A)
    • SC/STಗಳಿಗೆ ಬಡ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಮೀಸಲಾತಿ.
  • 81ನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ (2000) → ವಿಧಿ 16(4B)
    • ಭರ್ತಿಯಾಗದ ಮೀಸಲು ಹುದ್ದೆಗಳನ್ನು ಮುಂದಿನ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಲು ಅವಕಾಶ.

ವಿಧಿ 17

ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆ ನಿರ್ಮೂಲನೆ.

ವಿಧಿ 18

ಪದವಿಗಳ ರದ್ದುಪಡಿಸುವಿಕೆ (ವಿದ್ಯಾರ್ಹತಾ ಮತ್ತು ಸೈನಿಕ ಗೌರವಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ).

ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಹಕ್ಕು (Articles 19–22)

ವಿಧಿ 19

ನಾಗರಿಕರಿಗೆ ಆರು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಗಳು:

  1. ಮಾತು ಮತ್ತು ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ
  2. ಶಾಂತಿಯುತ ಸಭೆ ಸೇರುವ ಹಕ್ಕು
  3. ಸಂಘಟನೆ ರಚಿಸುವ ಹಕ್ಕು
  4. ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಸಂಚರಿಸುವ ಹಕ್ಕು
  5. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯಾದರೂ ವಾಸಿಸುವ ಹಕ್ಕು
  6. ಯಾವುದೇ ವೃತ್ತಿ ಅಥವಾ ಉದ್ಯೋಗ ಮಾಡುವ ಹಕ್ಕು

ವಿಧಿ 20

ಅಪರಾಧ ಸಂಬಂಧಿತ ರಕ್ಷಣೆಗಳು:

  • Ex-post facto law ವಿರುದ್ಧ ರಕ್ಷಣೆ
  • Double Jeopardy ವಿರುದ್ಧ ರಕ್ಷಣೆ
  • Self-incrimination ವಿರುದ್ಧ ರಕ್ಷಣೆ

ವಿಧಿ 21

ಜೀವನ ಮತ್ತು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಹಕ್ಕು

"ಕಾನೂನಿನಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಹೊರತಾಗಿ ಯಾರ ಜೀವನ ಅಥವಾ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ."

ವಿಧಿ 21A – ಶಿಕ್ಷಣದ ಹಕ್ಕು

86ನೇ ಸಂವಿಧಾನ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಕಾಯ್ದೆ, 2002

  • 6 ರಿಂದ 14 ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಉಚಿತ ಮತ್ತು ಕಡ್ಡಾಯ ಶಿಕ್ಷಣ.
  • ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕಿನ ಸ್ಥಾನಮಾನ.

ವಿಧಿ 22

ಬಂಧನ ಮತ್ತು ನಿರ್ಬಂಧಿತ ಬಂಧನದ ವಿರುದ್ಧ ರಕ್ಷಣೆ.

ಶೋಷಣೆಯ ವಿರುದ್ಧದ ಹಕ್ಕು (Articles 23–24)

ವಿಧಿ 23

  • ಮಾನವ ಕಳ್ಳಸಾಗಣೆ ನಿಷೇಧ.
  • ಬಲವಂತದ ದುಡಿಮೆ ನಿಷೇಧ.

ವಿಧಿ 24

14 ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ವಯಸ್ಸಿನ ಮಕ್ಕಳನ್ನು:

  • ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳಲ್ಲಿ
  • ಗಣಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ
  • ಅಪಾಯಕಾರಿ ಉದ್ಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ

ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ನೇಮಿಸುವುದನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸುತ್ತದೆ.

ಧಾರ್ಮಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಹಕ್ಕು (Articles 25–28)

ವಿಧಿ 25

ಧರ್ಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ಮತ್ತು ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡುವ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ.

ವಿಧಿ 26

ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಹಕ್ಕು.

ವಿಧಿ 27

ಧಾರ್ಮಿಕ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ ತೆರಿಗೆ ವಿಧಿಸುವುದನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸುತ್ತದೆ.

ವಿಧಿ 28

ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ನಿಯಮಗಳು.

ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳು (Articles 29–30)

ವಿಧಿ 29

ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರ ಭಾಷೆ, ಲಿಪಿ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ರಕ್ಷಣೆ.

ವಿಧಿ 30

ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಭಾಷಾ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಹಕ್ಕು.

ವಿಧಿ 31 ಮತ್ತು 31A–31C

ವಿಧಿ 31 (ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾಗಿದೆ)

ಮೊದಲು ಇದು **ಆಸ್ತಿ ಹಕ್ಕು (Right to Property)**ಯನ್ನು ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕಾಗಿಸಿತ್ತು.

44ನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಕಾಯ್ದೆ (1978)

  • ವಿಧಿ 19(1)(f) ಮತ್ತು ವಿಧಿ 31 ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾಯಿತು.
  • ಆಸ್ತಿ ಹಕ್ಕನ್ನು ವಿಧಿ 300A ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಹಕ್ಕಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಲಾಯಿತು.

ವಿಧಿ 31A, 31B ಮತ್ತು 31C

ಇವು ಕೆಲವು ಕಾನೂನುಗಳಿಗೆ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಣೆ ನೀಡುತ್ತವೆ.

  • ವಿಧಿ 31B → ಒಂಬತ್ತನೇ ಅನುಸೂಚಿಯ ಕಾನೂನುಗಳಿಗೆ ರಕ್ಷಣೆ.
  • ವಿಧಿ 31C → ಕೆಲವು ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೊಳಿಸುವ ಕಾನೂನುಗಳಿಗೆ ರಕ್ಷಣೆ.

ವಿಧಿ 32 – ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಪರಿಹಾರದ ಹಕ್ಕು

ಡಾ. ಬಿ.ಆರ್. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರು ವಿಧಿ 32 ಅನ್ನು

"ಸಂವಿಧಾನದ ಹೃದಯ ಮತ್ತು ಆತ್ಮ (Heart and Soul of the Constitution)"

ಎಂದು ಕರೆದಿದ್ದಾರೆ.

ನಾಗರಿಕರು ನೇರವಾಗಿ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಮೊರೆ ಹೋಗಬಹುದು.

ಐದು ರಿಟ್‌ಗಳು

  1. Habeas Corpus
  2. Mandamus
  3. Certiorari
  4. Prohibition
  5. Quo Warranto

ವಿಧಿ 33 ರಿಂದ 35

ಈ ವಿಧಿಗಳು:

  • ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳ ಸದಸ್ಯರಿಗೆ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ಬಂಧ ವಿಧಿಸಲು
  • ಮಾರ್ಷಲ್ ಲಾ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು
  • ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳ ಜಾರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಲು

ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಅಧಿಕಾರ ನೀಡುತ್ತವೆ.

ಪ್ರಮುಖ ಸಂವಿಧಾನ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳು

ತಿದ್ದುಪಡಿ

ವರ್ಷ

ಪರಿಣಾಮ

44ನೇ

1978

ಆಸ್ತಿ ಹಕ್ಕು ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕಿನಿಂದ ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾಯಿತು

43ನೇ

1977

ವಿಧಿ 31D ಮತ್ತು 32A ರದ್ದು

86ನೇ

2002

ವಿಧಿ 21A – ಶಿಕ್ಷಣದ ಹಕ್ಕು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು

77ನೇ

1995

ವಿಧಿ 16(4A) – SC/STಗಳಿಗೆ ಬಡ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಮೀಸಲಾತಿ

81ನೇ

2000

ವಿಧಿ 16(4B) – ಖಾಲಿ ಮೀಸಲು ಹುದ್ದೆಗಳ ವರ್ಗಾವಣೆ

ಪ್ರಮುಖ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಪ್ರಕರಣಗಳು

1. Maneka Gandhi v. Union of India (1978)

  • ವಿಧಿ 14, 19 ಮತ್ತು 21 ಅನ್ನು Golden Triangle ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿತು.
  • ಜೀವನ ಮತ್ತು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಕ್ಕೆ ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಅಗತ್ಯ ಎಂದು ತೀರ್ಮಾನಿಸಿತು.

2. Shreya Singhal v. Union of India (2015)

  • IT Actನ Section 66A ಅನ್ನು ಅಸಂವಿಧಾನಿಕ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿತು.
  • ಮಾತಿನ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಿತು.

3. ADM Jabalpur v. Shivkant Shukla (1976)

  • Habeas Corpus Case ಎಂದೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧ.
  • ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಚರ್ಚೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು.

4. I.R. Coelho Case (2007)

  • ಒಂಬತ್ತನೇ ಅನುಸೂಚಿಯ ಕಾನೂನುಗಳೂ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಪರಿಶೀಲನೆಗೆ ಒಳಪಡುತ್ತವೆ ಎಂದು ತೀರ್ಪು ನೀಡಿತು.

5. Shayara Bano v. Union of India (2017)

  • Triple Talaq ಅನ್ನು ಅಸಂವಿಧಾನಿಕ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿತು.
  • ಸಮಾನತೆ ಮತ್ತು ಗೌರವದ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿಯಿತು.

UPSC/KAS ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ನೆನಪಿಡಿ

✅ Part III = Articles 12–35
✅ Magna Carta of India = Fundamental Rights
✅ Article 32 = Heart and Soul of Constitution
✅ Article 21A = Right to Education
✅ Article 17 = Abolition of Untouchability
✅ Article 300A = Right to Property (Constitutional Right)
✅ Golden Triangle = Articles 14 + 19 + 21

Frequently Asked Questions (FAQs)

1. ಭಾರತೀಯ ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ III ಯಾವ ವಿಧಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ?

ವಿಧಿ 12 ರಿಂದ 35.

2. ಭಾಗ III ಅನ್ನು ಏಕೆ Magna Carta of India ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ?

ಇದು ನಾಗರಿಕರ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಖಾತರಿಪಡಿಸುವುದರಿಂದ.

3. ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳಿವೆ?

  1.  

4. Article 32 ಅನ್ನು ಯಾರು "Heart and Soul of the Constitution" ಎಂದು ಕರೆದರು?

ಡಾ. ಬಿ.ಆರ್. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್.

5. ಆಸ್ತಿ ಹಕ್ಕು ಈಗ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕೇ?

ಇಲ್ಲ. 44ನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿಯ ನಂತರ ಅದು Article 300A ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಹಕ್ಕಾಗಿದೆ.

ಸಮಾರೋಪ

ಭಾರತೀಯ ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ III ದೇಶದ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಅಡಿಪಾಯವಾಗಿದೆ. ಸಮಾನತೆ, ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಪರಿಹಾರಗಳ ಮೂಲಕ ನಾಗರಿಕರ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಸಕ್ರಿಯ ಪಾತ್ರ ಮತ್ತು ಕಾಲಾನುಗುಣ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳಿಂದ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವವನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತಿವೆ.