Environmental Studies complete guide nature landscape

ಪರಿಸರ ಅಧ್ಯಯನವು (Environmental Studies / Ecology) ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಲ್ಲಿ (UPSC, KPSC, PSI, FDA, SDA, Banking) ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾದ ಮತ್ತು ಸ್ಕೋರಿಂಗ್ ಮಾಡಬಹುದಾದ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ. ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳು ಬಿಟ್ಟುಹೋಗದಂತೆ, ಇಡೀ ಪಠ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.

1. ಪರಿಸರ ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಜೀವಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆ (Ecology & Ecosystem)

ಮೂಲ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳು:

  • Ecology (ಪರಿಸರ ವಿಜ್ಞಾನ): ಈ ಪದವನ್ನು ಮೊದಲು ಬಳಸಿದವರು ಅರ್ನೆಸ್ಟ್ ಹೆಕೆಲ್ (Ernst Haeckel).
  • Ecosystem (ಜೀವಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆ): ಈ ಪದವನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿದವರು ಎ.ಜಿ. ಟಾನ್ಸ್ಲೆ (A.G. Tansley).

ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಘಟಕಗಳು:

  • ಜೈವಿಕ ಘಟಕಗಳು (Biotic): ಉತ್ಪಾದಕರು (ಸಸ್ಯಗಳು), ಗ್ರಾಹಕರು (ಪ್ರಾಣಿಗಳು), ವಿಘಟಕರು (ಬ್ಯಾಕ್ಟೀರಿಯಾ, ಶಿಲೀಂಧ್ರಗಳು).
  • ಅಜೈವಿಕ ಘಟಕಗಳು (Abiotic): ಗಾಳಿ, ನೀರು, ಮಣ್ಣು, ಸೂರ್ಯನ ಬೆಳಕು, ತಾಪಮಾನ.

ಆಹಾರ ಸರಪಳಿ ಮತ್ತು ಆಹಾರ ಜಾಲ (Food Chain & Food Web):

  • ಪೋಷಣಾ ಸ್ತರಗಳು (Trophic Levels): ಉತ್ಪಾದಕರಿಂದ ಹಿಡಿದು ಉನ್ನತ ಮಾಂಸಾಹಾರಿಗಳವರೆಗೆ ಶಕ್ತಿ ಹರಿವು.
  • 10% ಶಕ್ತಿ ನಿಯಮ (Lindeman's 10% Law): ಒಂದು ಪೋಷಣಾ ಸ್ತರದಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸ್ತರಕ್ಕೆ ಕೇವಲ 10% ಶಕ್ತಿ ಮಾತ್ರ ವರ್ಗಾವಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಸರ ಪಿರಮಿಡ್‌ಗಳು (Ecological Pyramids):

Charles Elton ರವರಿಂದ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

  • ಸಂಖ್ಯಾ ಪಿರಮಿಡ್ (Pyramid of Numbers): ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ನೇರವಾಗಿರುತ್ತದೆ (ಆದರೆ ದೊಡ್ಡ ಮರದ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿರುತ್ತದೆ).
  • ಜೀವಭಾರ ಪಿರಮಿಡ್ (Pyramid of Biomass): ಭೂಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನೇರವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಜಲಚರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ (ಕೊಳ/ಸಮುದ್ರ) ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿರುತ್ತದೆ (Inverted).
  • ಶಕ್ತಿ ಪಿರಮಿಡ್ (Pyramid of Energy): ಇದು ಯಾವಾಗಲೂ ನೇರವಾಗಿಯೇ (Upright) ಇರುತ್ತದೆ.

2. ಜೈವಿಕ ವೈವಿಧ್ಯತೆ (Biodiversity)

ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ: ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿರುವ ಜೀವರಾಶಿಗಳ ವೈವಿಧ್ಯತೆ. 'Biodiversity' ಪದವನ್ನು ಜನಪ್ರಿಯಗೊಳಿಸಿದವರು ವಾಲ್ಟರ್ ಜಿ. ರೋಸೆನ್ ಮತ್ತು ಎಡ್ವರ್ಡ್ ವಿಲ್ಸನ್.

ಜೈವಿಕ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯ ಮಟ್ಟಗಳು: ತಳಿ ವೈವಿಧ್ಯತೆ (Genetic), ಪ್ರಭೇದ ವೈವಿಧ್ಯತೆ (Species), ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ವೈವಿಧ್ಯತೆ (Ecosystem).

ಜೈವಿಕ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯ ಅಳತೆಗೋಲುಗಳು:

  • ಆಲ್ಫಾ (α) ವೈವಿಧ್ಯತೆ: ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿನ ಪ್ರಭೇದಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ.
  • ಬೀಟಾ (β) ವೈವಿಧ್ಯತೆ: ಎರಡು ವಿಭಿನ್ನ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ನಡುವಿನ ಹೋಲಿಕೆ/ವ್ಯತ್ಯಾಸ.
  • ಗಾಮಾ (γ) ವೈವಿಧ್ಯತೆ: ಇಡೀ ಭೌಗೋಳಿಕ ಪ್ರದೇಶದ ಒಟ್ಟು ವೈವಿಧ್ಯತೆ.

ಜೈವಿಕ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ವಿಧಾನಗಳು:

  • In-situ (ಸ್ವಸ್ಥಾನ ಸಂರಕ್ಷಣೆ): ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಅವುಗಳ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಆವಾಸಸ್ಥಾನದಲ್ಲೇ ಸಂರಕ್ಷಿಸುವುದು.
    ಉದಾಹರಣೆ: ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನಗಳು (National Parks), ವನ್ಯಜೀವಿ ಧಾಮಗಳು (Wildlife Sanctuaries), ಜೀವಗೋಳ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶಗಳು (Biosphere Reserves).
  • Ex-situ (ಪರಸ್ಥಾನ ಸಂರಕ್ಷಣೆ): ಜೀವಿಗಳನ್ನು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಆವಾಸಸ್ಥಾನದಿಂದ ಹೊರಗೆ ತಂದು ಸಂರಕ್ಷಿಸುವುದು.
    ಉದಾಹರಣೆ: ಮೃಗಾಲಯ (Zoo), ಸಸ್ಯೋದ್ಯಾನ (Botanical Gardens), ಜೀನ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ (Gene Bank), ಬೀಜ ಬ್ಯಾಂಕ್ (Seed Bank).

ಜೀವವೈವಿಧ್ಯತೆಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ತಾಣಗಳು (Biodiversity Hotspots):

Norman Myers ರವರಿಂದ ಪರಿಕಲ್ಪನೆ ಮೂಡಿತು. ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 36 ಹಾಟ್‌ಸ್ಪಾಟ್‌ಗಳಿವೆ.
ಭಾರತದಲ್ಲಿರುವ 4 ಹಾಟ್‌ಸ್ಪಾಟ್‌ಗಳು: 1. ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳು (Western Ghats), 2. ಪೂರ್ವ ಹಿಮಾಲಯ (Eastern Himalayas), 3. ಇಂಡೋ-ಬರ್ಮಾ ಪ್ರದೇಶ, 4. ಸುಂಡಾಲ್ಯಾಂಡ್ (ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ).

IUCN ಮತ್ತು ರೆಡ್ ಡೇಟಾ ಬುಕ್ (Red Data Book):

ಅಳಿವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಜೀವಿಗಳ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ.
ವರ್ಗಗಳು: Extinct (ಅಳಿದುಹೋದ), Critically Endangered (ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಅಳಿವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ), Endangered, Vulnerable.

3. ಪರಿಸರ ಮಾಲಿನ್ಯ (Environmental Pollution)

ವಾಯು ಮಾಲಿನ್ಯ (Air Pollution):

  • ಪ್ರಮುಖ ಮಾಲಿನ್ಯಕಾರಕಗಳು: CO, CO2, SOx, NOx, ಕಣರೂಪದ ಪದಾರ್ಥಗಳು (PM 2.5 ಮತ್ತು PM 10).
  • ಆಮ್ಲ ಮಳೆ (Acid Rain): ಸಲ್ಫರ್ ಡೈಆಕ್ಸೈಡ್ (SO2) ಮತ್ತು ನೈಟ್ರೋಜನ್ ಆಕ್ಸೈಡ್‌ಗಳು (NOx) ಮಳೆನೀರಿನೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ಸಲ್ಫ್ಯೂರಿಕ್ ಮತ್ತು ನೈಟ್ರಿಕ್ ಆಮ್ಲವಾಗುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.
  • ಹೊಗೆಮಂಜು (Smog): Smoke + Fog. ಕ್ಲಾಸಿಕಲ್ ಸ್ಮಾಗ್ (ಲಂಡನ್ ಸ್ಮಾಗ್) ಮತ್ತು ದ್ಯುತಿರಾಸಾಯನಿಕ ಸ್ಮಾಗ್ (ಲಾಸ್ ಏಂಜಲೀಸ್ ಸ್ಮಾಗ್ - ಇದರಲ್ಲಿ ಓಜೋನ್ ಮತ್ತು PAN ಇರುತ್ತವೆ).

ಜಲ ಮಾಲಿನ್ಯ (Water Pollution):

  • ಯೂಟ್ರೋಫಿಕೇಶನ್ (Eutrophication): ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಪೋಷಕಾಂಶಗಳ (ನೈಟ್ರೇಟ್ ಮತ್ತು ಫಾಸ್ಫೇಟ್) ಪ್ರಮಾಣ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಪಾಚಿಗಳು ವಿಪರೀತವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುವುದು (Algal Bloom). ಇದರಿಂದ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಕರಗಿದ ಆಮ್ಲಜನಕ (DO) ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ.
  • BOD (Biochemical Oxygen Demand): ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮಾಲಿನ್ಯ ಹೆಚ್ಚಾದಷ್ಟೂ BOD ಪ್ರಮಾಣ ಹೆಚ್ಚಿರುತ್ತದೆ.
  • ಜೈವಿಕ ವರ್ಧನೆ (Biomagnification): ಆಹಾರ ಸರಪಳಿಯ ಮೇಲಿನ ಹಂತಕ್ಕೆ ಹೋದಂತೆ ಡಿಡಿಟಿ (DDT), ಪಾದರಸದಂತಹ ವಿಷಕಾರಿ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಾಂದ್ರತೆ ಹೆಚ್ಚಾಗುವುದು.

ರೋಗಗಳು: ಮಿನಮಾಟಾ (ಪಾದರಸ/Mercury), ಇಟಾಯಿ-ಇಟಾಯಿ (ಕ್ಯಾಡ್ಮಿಯಮ್), ಬ್ಲೂ ಬೇಬಿ ಸಿಂಡ್ರೋಮ್ (ನೈಟ್ರೇಟ್).

ಇತರ ಮಾಲಿನ್ಯಗಳು: ಮಣ್ಣಿನ ಮಾಲಿನ್ಯ, ಶಬ್ದ ಮಾಲಿನ್ಯ (ಡೆಸಿಬಲ್-dB ಯಲ್ಲಿ ಅಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ), ವಿಕಿರಣಶೀಲ ಮಾಲಿನ್ಯ ಮತ್ತು ಇ-ತ್ಯಾಜ್ಯ (E-Waste).

4. ಜಾಗತಿಕ ಪರಿಸರ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು (Global Environmental Issues)

ಹಸಿರುಮನೆ ಪರಿಣಾಮ ಮತ್ತು ಜಾಗತಿಕ ತಾಪಮಾನ ಏರಿಕೆ (Greenhouse Effect & Global Warming):

ಭೂಮಿಯ ತಾಪಮಾನವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಅನಿಲಗಳು: ಇಂಗಾಲದ ಡೈಆಕ್ಸೈಡ್ (CO2), ಮೀಥೇನ್ (CH4 - ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಜಾನುವಾರುಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ), ನೈಟ್ರಸ್ ಆಕ್ಸೈಡ್ (N2O), ಕ್ಲೋರೋಫ್ಲೋರೋಕಾರ್ಬನ್ (CFCs) ಮತ್ತು ನೀರಾವಿ (Water Vapour).

ಓಜೋನ್ ಪದರದ ಸವಕಳಿ (Ozone Layer Depletion):

  • ಓಜೋನ್ ಪದರವು ವಾತಾವರಣದ ಸಮತಾಪ ಮಂಡಲದಲ್ಲಿ (Stratosphere) ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಇದು ಸೂರ್ಯನ ಹಾನಿಕಾರಕ ಯುವಿ (UV-B) ಕಿರಣಗಳನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತದೆ.
  • ಇದರ ದಪ್ಪವನ್ನು ಡಾಬ್ಸನ್ ಘಟಕಗಳಲ್ಲಿ (Dobson Units - DU) ಅಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.
  • ಓಜೋನ್ ಸವಕಳಿಗೆ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣ: ಸಿಎಫ್‌ಸಿ (CFC) ಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುವ ಕ್ಲೋರಿನ್ ಪರಮಾಣುಗಳು.

5. ಪ್ರಮುಖ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪರಿಸರ ಸಮ್ಮೇಳನಗಳು ಮತ್ತು ಒಪ್ಪಂದಗಳು

ಸಮ್ಮೇಳನ / ಒಪ್ಪಂದ (Convention / Protocol) ವರ್ಷ ಪ್ರಮುಖ ಉದ್ದೇಶ / ವಿಷಯ
ಸ್ಟಾಕ್‌ಹೋಮ್ ಸಮ್ಮೇಳನ (Stockholm) 1972 ಮಾನವ ಪರಿಸರದ ಮೇಲಿನ ಮೊದಲ ಜಾಗತಿಕ ಸಮ್ಮೇಳನ. ಜೂನ್ 5 ಅನ್ನು ವಿಶ್ವ ಪರಿಸರ ದಿನ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು. UNEP ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು.
ರಾಮ್‌ಸರ್ ಒಪ್ಪಂದ (Ramsar) 1971 ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶಗಳ (Wetlands) ಸಂರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಇರಾನ್‌ನ ರಾಮ್‌ಸರ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಹಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಫೆಬ್ರವರಿ 2 ವಿಶ್ವ ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶ ದಿನ.
ವಿಯೆನ್ನಾ ಸಮ್ಮೇಳನ (Vienna) 1985 ಓಜೋನ್ ಪದರದ ಸಂರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿನ ಮೊದಲ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಒಪ್ಪಂದ.
ಮಾಂಟ್ರಿಯಲ್ ಪ್ರೋಟೋಕಾಲ್ (Montreal) 1987 ಓಜೋನ್ ಸವಕಳಿ ಮಾಡುವ ಪದಾರ್ಥಗಳ (CFC) ಬಳಕೆಯನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸುವುದು. (ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 16: ವಿಶ್ವ ಓಜೋನ್ ದಿನ).
ರಿಯೋ ಅರ್ಥ್ ಸಮ್ಮೇಳನ (Earth Summit) 1992 ಬ್ರೆಜಿಲ್‌ನ ರಿಯೋ ಡಿ ಜನೈರೊದಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು. ಇದರ ಫಲಿತಾಂಶಗಳೇ: UNFCCC, CBD ಮತ್ತು Agenda 21.
ಕ್ಯೋಟೋ ಪ್ರೋಟೋಕಾಲ್ (Kyoto) 1997 ಹಸಿರುಮನೆ ಅನಿಲಗಳ ಬಿಡುಗಡೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವುದು (ಜಾಗತಿಕ ತಾಪಮಾನ ನಿಯಂತ್ರಣ).
ಕಾರ್ಟಜೀನಾ ಪ್ರೋಟೋಕಾಲ್ (Cartagena) 2000 ಜೈವಿಕ ಸುರಕ್ಷತೆ (Biosafety) ಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದು (CBD ಅಡಿಯಲ್ಲಿ).
ನಗೋಯಾ ಪ್ರೋಟೋಕಾಲ್ (Nagoya) 2010 ತಳೀಯ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಲಭ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಲಾಭ ಹಂಚಿಕೆ (Access and Benefit Sharing) ಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದು.
ಪ್ಯಾರಿಸ್ ಹವಾಮಾನ ಒಪ್ಪಂದ (Paris Agreement) 2015 ಜಾಗತಿಕ ತಾಪಮಾನ ಏರಿಕೆಯನ್ನು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಪೂರ್ವ ಮಟ್ಟಕ್ಕಿಂತ 2 ಡಿಗ್ರಿ ಸೆಲ್ಸಿಯಸ್ (ಸಾಧ್ಯವಾದರೆ 1.5 ಡಿಗ್ರಿ) ಒಳಗೆ ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸುವುದು.
ಕಿಗಳಿ ತಿದ್ದುಪಡಿ (Kigali Amendment) 2016 ಮಾಂಟ್ರಿಯಲ್ ಪ್ರೋಟೋಕಾಲ್‌ಗೆ ತಿದ್ದುಪಡಿ ತಂದು, ಹೈಡ್ರೋಫ್ಲೋರೋಕಾರ್ಬನ್ (HFC) ಬಳಕೆಯನ್ನು ಹಂತಹಂತವಾಗಿ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವುದು.

6. ಭಾರತದ ಪರಿಸರ ಕಾಯ್ದೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಥೆಗಳು

ಪ್ರಮುಖ ಕಾನೂನುಗಳು:

  • ವನ್ಯಜೀವಿ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕಾಯ್ದೆ: 1972 (ಇದರ ಅಡಿಯಲ್ಲೇ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ, ಧಾಮಗಳನ್ನು ಘೋಷಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ).
  • ನೀರು (ಮಾಲಿನ್ಯ ತಡೆಗಟ್ಟುವಿಕೆ ಮತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಣ) ಕಾಯ್ದೆ: 1974
  • ಅರಣ್ಯ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕಾಯ್ದೆ: 1980
  • ಗಾಳಿ (ಮಾಲಿನ್ಯ ತಡೆಗಟ್ಟುವಿಕೆ ಮತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಣ) ಕಾಯ್ದೆ: 1981
  • ಪರಿಸರ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕಾಯ್ದೆ (Environmental Protection Act): 1986 (ಭೋಪಾಲ್ ಅನಿಲ ದುರಂತದ ನಂತರ ತರಲಾದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಕಾಯ್ದೆ - ಇದನ್ನು 'ಛತ್ರಿ ಕಾಯ್ದೆ' ಅಥವಾ Umbrella Legislation ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ).
  • ಜೈವಿಕ ವೈವಿಧ್ಯತೆ ಕಾಯ್ದೆ: 2002
  • ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಸಿರು ನ್ಯಾಯಾಧಿಕರಣ ಕಾಯ್ದೆ (NGT Act): 2010 (ನವದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನ ಪೀಠವಿದೆ).

ಪ್ರಮುಖ ಪರಿಸರ ಯೋಜನೆಗಳು (ಭಾರತ):

  • ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ ಟೈಗರ್ (Project Tiger): 1973 (ಬಾಂದೀಪುರದಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕದ ಮೊದಲ ಹುಲಿ ಯೋಜನೆ ಆರಂಭವಾಯಿತು).
  • ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ ಎಲಿಫೆಂಟ್ (Project Elephant): 1992
  • ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ ಕ್ರೊಕೊಡೈಲ್: 1975
  • ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ ಸ್ನೋ ಲೆಪರ್ಡ್ (ಹಿಮ ಚಿರತೆ): 2009

7. ಪರಿಸರ ಚಳವಳಿಗಳು (Environmental Movements)

  • ಬಿಷ್ಣೋಯ್ ಚಳವಳಿ (ರಾಜಸ್ಥಾನ): ಅಮೃತಾ ದೇವಿ ಬಿಷ್ಣೋಯ್ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಖೇಜ್ರಿ ಮರಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಲು ನಡೆದ ಮೊದಲ ಹೋರಾಟ.
  • ಚಿಪ್ಕೋ ಚಳವಳಿ (Uttarakhand - 1973): ಸುಂದರಲಾಲ್ ಬಹುಗುಣ ಮತ್ತು ಚಂಡಿ ಪ್ರಸಾದ್ ಭಟ್ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಮರಗಳನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ ಕಡಿಯುವುದನ್ನು ತಡೆದರು.
  • ಅಪ್ಪಿಕೋ ಚಳವಳಿ (ಕರ್ನಾಟಕ - 1983): ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸಲ್ಕಾನಿಯಲ್ಲಿ ಪರಿಸರವಾದಿ ಪಾಂಡುರಂಗ ಹೆಗಡೆ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ("ಬೆಳೆಸು, ಉಳಿಸು, ಬಳಸು" ಎಂಬುದು ಇದರ ಘೋಷವಾಕ್ಯ).
  • ನರ್ಮದಾ ಬಚಾವೋ ಆಂದೋಲನ: ಮೇಧಾ ಪಾಟ್ಕರ್ ಮತ್ತು ಬಾಬಾ ಆಮ್ಟೆ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ನರ್ಮದಾ ನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸರ್ದಾರ್ ಸರೋವರ್ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಎತ್ತರ ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದರ ವಿರುದ್ಧ ನಡೆದ ಹೋರಾಟ.
  • ಸೈಲೆಂಟ್ ವ್ಯಾಲಿ ಚಳವಳಿ (ಕೇರಳ): ಕುಂತಿಪುಳ ನದಿಗೆ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಕಟ್ಟಿ ಅಲ್ಲಿನ ನಿತ್ಯಹರಿದ್ವರ್ಣ ಕಾಡನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡುವುದರ ವಿರುದ್ಧ ನಡೆದ ಚಳವಳಿ.

8. ಕರ್ನಾಟಕದ ಪರಿಸರ ಪ್ರಮುಖಾಂಶಗಳು (ವಿಶೇಷ ಗಮನ)

  • ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನಗಳು (5): ಬನ್ನೇರುಘಟ್ಟ, ಬಂಡೀಪುರ, ನಾಗರಹೊಳೆ (ರಾಜೀವ್ ಗಾಂಧಿ), ಕುದುರೆಮುಖ, ಮತ್ತು ಅಂಶೀ (ಕಾಳಿ) ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ.
  • ಹುಲಿ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶಗಳು (5): ಬಂಡೀಪುರ, ನಾಗರಹೊಳೆ, ಬಿಳಿಗಿರಿ ರಂಗನಾಥ ಸ್ವಾಮಿ ದೇವಸ್ಥಾನ (BRT), ಭದ್ರಾ, ಮತ್ತು ಕಾಳಿ ಹುಲಿ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶ.
  • ಜೀವಗೋಳ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶ (Biosphere Reserve): ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಜೀವಗೋಳ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶವಾದ ನೀಲಗಿರಿ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಕರ್ನಾಟಕದ ಬಾಂದೀಪುರ ಮತ್ತು ನಾಗರಹೊಳೆ ಸೇರುತ್ತವೆ.
  • ರಾಮ್‌ಸರ್ ತಾಣಗಳು: ಮಂಡ್ಯದ ರಂಗನತಿಟ್ಟು ಪಕ್ಷಿಧಾಮ, ಬೆಳಗಾವಿಯ ಅಣಕಸಮುದ್ರ ಪಕ್ಷಿ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ವಲಯ, ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡದ ಅಘನಾಶಿನಿ ಮುಖಜ ಭೂಮಿ ಮತ್ತು ಮಗದ ಕೆರೆ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ರಾಮ್‌ಸರ್ ತಾಣಗಳಾಗಿ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.
💡 ಪರೀಕ್ಷಾ ಸಲಹೆ: ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಹೋಗುವ ಮುನ್ನ ಪ್ರಸ್ತುತ ವರ್ಷದ ವಿಶ್ವ ಪರಿಸರ ದಿನದ ಧ್ಯೇಯವಾಕ್ಯ (Theme), ಇತ್ತೀಚಿನ ಹುಲಿ ಗಣತಿ ವರದಿ, ಭಾರತದ ಅರಣ್ಯ ಸ್ಥಿತಿ ವರದಿ (ISFR), ಮತ್ತು ಹೊಸದಾಗಿ ಸೇರ್ಪಡೆಯಾದ ರಾಮ್‌ಸರ್ ತಾಣಗಳ ಪ್ರಚಲಿತ ವಿದ್ಯಮಾನಗಳನ್ನು (Current Affairs) ಇದರೊಂದಿಗೆ ಅಪ್ಡೇಟ್ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಿ.