Air Pollution factory emissions landscape

ವಾಯು ಮಾಲಿನ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಲ್ಲಿ (UPSC, KPSC, PSI, FDA) ನೇರವಾಗಿ ಮತ್ತು ವಿಶ್ಲೇಷಣಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಕೇಳಲಾಗುವ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿವರವಾಗಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.

1. ವಾಯು ಮಾಲಿನ್ಯಕಾರಕಗಳ ವರ್ಗೀಕರಣ (Classification of Air Pollutants)

ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಲಿನ್ಯಕಾರಕಗಳ ಮೂಲ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪದ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಎರಡು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು:

ಎ) ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಮಾಲಿನ್ಯಕಾರಕಗಳು (Primary Pollutants)

ಮೂಲದಿಂದ (ಉದಾಹರಣೆಗೆ ವಾಹನಗಳು, ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳು) ನೇರವಾಗಿ ವಾತಾವರಣಕ್ಕೆ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುವ ಅನಿಲಗಳು ಅಥವಾ ಕಣಗಳು.

  • ಕಾರ್ಬನ್ ಮೊನಾಕ್ಸೈಡ್ ($CO$): ಇಂಧನಗಳು ಅಪೂರ್ಣವಾಗಿ ದಹನವಾಗುವುದರಿಂದ (Incomplete combustion) ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ರಕ್ತದಲ್ಲಿನ ಹಿಮೋಗ್ಲೋಬಿನ್ ಜೊತೆ ಸೇರಿ 'ಕಾರ್ಬಾಕ್ಸಿ-ಹಿಮೋಗ್ಲೋಬಿನ್' ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಆಮ್ಲಜನಕದ ಸರಬರಾಜು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ.
  • ಕಾರ್ಬನ್ ಡೈಆಕ್ಸೈಡ್ ($CO_2$): ಜಾಗತಿಕ ತಾಪಮಾನ ಏರಿಕೆಗೆ (Global Warming) ಕಾರಣವಾಗುವ ಪ್ರಮುಖ ಹಸಿರುಮನೆ ಅನಿಲ.
  • ಸಲ್ಫರ್ ಆಕ್ಸೈಡ್‌ಗಳು ($SO_x$ - ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ $SO_2$): ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ದಹನ ಮತ್ತು ತೈಲ ಸಂಸ್ಕರಣಾಗಾರಗಳಿಂದ (Oil Refineries) ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುತ್ತದೆ. (ಉದಾಹರಣೆಗೆ: ಮಥುರಾ ತೈಲ ಸಂಸ್ಕರಣಾಗಾರದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುವ $SO_2$ ತಾಜ್ ಮಹಲ್‌ನ ಅಮೃತಶಿಲೆಯ ಬಣ್ಣ ಕೆಡಲು ಕಾರಣವಾಗಿದೆ - ಇದನ್ನು Marble Leprosy ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ).
  • ನೈಟ್ರೋಜನ್ ಆಕ್ಸೈಡ್‌ಗಳು ($NO_x$): ವಾಹನಗಳ ಹೊಗೆ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿನ ತಾಪಮಾನದ ದಹನ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಬಿ) ದ್ವಿತೀಯಕ ಮಾಲಿನ್ಯಕಾರಕಗಳು (Secondary Pollutants)

ಇವು ಮೂಲದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಿಗೆ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಮಾಲಿನ್ಯಕಾರಕಗಳು ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿರುವ ಇತರ ಘಟಕಗಳೊಂದಿಗೆ (ಸೂರ್ಯನ ಬೆಳಕು, ನೀರಾವಿ) ರಾಸಾಯನಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗೆ ಒಳಗಾಗಿ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗುತ್ತವೆ.

  • ನೆಲಮಟ್ಟದ ಓಜೋನ್ (Ground-level Ozone - $O_3$): ವಾತಾವರಣದ ಮೇಲಿನ ಪದರದಲ್ಲಿರುವ (Stratosphere) ಓಜೋನ್ ನಮಗೆ ರಕ್ಷಣೆ ನೀಡಿದರೆ, ನಾವು ಉಸಿರಾಡುವ ಕೆಳಪದರದಲ್ಲಿರುವ (Troposphere) ಓಜೋನ್ ಅತ್ಯಂತ ವಿಷಕಾರಿ ಮಾಲಿನ್ಯಕಾರಕವಾಗಿದೆ.
  • ಆಮ್ಲ ಮಳೆ (Acid Rain): $SO_2$ ಮತ್ತು $NO_x$ ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿನ ನೀರಾವಿಯೊಂದಿಗೆ ವರ್ತಿಸಿ ಸಲ್ಫ್ಯೂರಿಕ್ ಆಮ್ಲ ($H_2SO_4$) ಮತ್ತು ನೈಟ್ರಿಕ್ ಆಮ್ಲ ($HNO_3$) ಆಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಗೊಂಡು ಮಳೆಯಾಗಿ ಸುರಿಯುತ್ತದೆ.
  • PAN (Peroxyacetyl Nitrate): ದ್ಯುತಿರಾಸಾಯನಿಕ ಹೊಗೆಮಂಜಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುವ ಪ್ರಮುಖ ಘಟಕ.

2. ಕಣರೂಪದ ಪದಾರ್ಥಗಳು (Particulate Matter - PM)

ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ತೇಲಾಡುವ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಘನ ಅಥವಾ ದ್ರವ ರೂಪದ ಕಣಗಳನ್ನು ಕಣರೂಪದ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇವುಗಳ ಗಾತ್ರವನ್ನು ಮೈಕ್ರಾನ್ ($1 \text{ m} = 10^{-6} \text{ m}$) ಗಳಲ್ಲಿ ಅಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

  • PM 10: $10 \text{ \mu m}$ ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ವ್ಯಾಸವಿರುವ ಕಣಗಳು (ಧೂಳು, ಪರಾಗ ರೇಣುಗಳು). ಇವು ನಮ್ಮ ಮೂಗಿನ ಮೂಲಕ ಶ್ವಾಸಕೋಶದ ಮೇಲ್ಭಾಗದವರೆಗೆ ತಲುಪಬಲ್ಲವು.
  • PM 2.5: $2.5 \text{ \mu m}$ ಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ವ್ಯಾಸವಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕಣಗಳು (ಹೊಗೆ, ದಹನ ಕ್ರಿಯೆಯ ತ್ಯಾಜ್ಯ). ಇವು ಶ್ವಾಸಕೋಶದ ಅತ್ಯಂತ ಆಳದವರೆಗೂ (Alveoli) ತಲುಪಿ, ರಕ್ತನಾಳಗಳನ್ನು ಸೇರಬಲ್ಲವು. ಇದು ಹೃದಯಾಘಾತ ಮತ್ತು ಪಾರ್ಶ್ವವಾಯು (Stroke) ಗಳಿಗೂ ಕಾರಣವಾಗಬಹುದು.

3. ಹೊಗೆಮಂಜು (Smog = Smoke + Fog)

ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಎರಡು ವಿಧದ ಸ್ಮಾಗ್‌ಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಪದೇ ಪದೇ ಕೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ:

ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕ್ಲಾಸಿಕಲ್ ಸ್ಮಾಗ್ (Classical Smog / London Smog) ದ್ಯುತಿರಾಸಾಯನಿಕ ಸ್ಮಾಗ್ (Photochemical Smog / LA Smog)
ವಾತಾವರಣ ತಂಪಾದ ಮತ್ತು ಆರ್ದ್ರತೆಯಿಂದ (Humid) ಕೂಡಿದ ಹವಾಮಾನ. ಒಣ, ಬಿಸಿಲು ಮತ್ತು ಪ್ರಖರ ಸೂರ್ಯನ ಬೆಳಕಿರುವ ಹವಾಮಾನ.
ಪ್ರಮುಖ ಘಟಕಗಳು ಹೊಗೆ, ಮಂಜು ಮತ್ತು ಸಲ್ಫರ್ ಡೈಆಕ್ಸೈಡ್ ($SO_2$). ನೈಟ್ರೋಜನ್ ಆಕ್ಸೈಡ್‌ಗಳು ($NO_x$), ಹೈಡ್ರೋಕಾರ್ಬನ್‌ಗಳು, ಓಜೋನ್ ಮತ್ತು PAN.
ಸ್ವರೂಪ ಇದು ಅಪಕರ್ಷಣಕಾರಿ (Reducing Smog) ಸ್ವರೂಪದ್ದು. ಇದು ಆಕ್ಸಿಡೀಕಾರಕ (Oxidizing Smog) ಸ್ವರೂಪದ್ದು.

4. ವಾಯು ಮಾಲಿನ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರಮುಖ ಜಾಗತಿಕ ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಸೂಚ್ಯಂಕಗಳು

ಎ) ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಾಯು ಗುಣಮಟ್ಟ ಸೂಚ್ಯಂಕ (National Air Quality Index - AQI)

ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪರಿಸರ, ಅರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆ ಸಚಿವಾಲಯವು 'ಒಂದು ಬಣ್ಣ, ಒಂದು ಸಂಖ್ಯೆ, ಒಂದು ವಿವರಣೆ' ಎಂಬ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯಡಿ ಇದನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿತು.

AQI ಒಟ್ಟು 8 ಪ್ರಮುಖ ಮಾಲಿನ್ಯಕಾರಕಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣನೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ (ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಇವುಗಳ ಹೆಸರನ್ನು ಕೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ):

  • ಕಣರೂಪದ ಪದಾರ್ಥ ($PM_{10}$)
  • ಕಣರೂಪದ ಪದಾರ್ಥ ($PM_{2.5}$)
  • ಸಲ್ಫರ್ ಡೈಆಕ್ಸೈಡ್ ($SO_2$)
  • ನೈಟ್ರೋಜನ್ ಡೈಆಕ್ಸೈಡ್ ($NO_2$)
  • ಕಾರ್ಬನ್ ಮೊನಾಕ್ಸೈಡ್ ($CO$)
  • ಓಜೋನ್ ($O_3$)
  • ಅಮೋನಿಯಾ ($NH_3$)
  • ಸೀಸ ($Pb$ - Lead)
⚠️ ಗಮನಿಸಿ: ವಾಯು ಗುಣಮಟ್ಟ ಸೂಚ್ಯಂಕದಲ್ಲಿ (AQI) ಕಾರ್ಬನ್ ಡೈಆಕ್ಸೈಡ್ ($CO_2$) ಅನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ. ಇದು ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಗೊಂದಲಕ್ಕೀಡು ಮಾಡಲು ಕೇಳಲಾಗುವ ಪ್ರಮುಖ ಟ್ವಿಸ್ಟ್!

ಬಿ) ಸಫರ್ (SAFAR - System of Air Quality and Weather Forecasting and Research)

ಭೂ ವಿಜ್ಞಾನ ಸಚಿವಾಲಯದಿಂದ ಪರಿಚಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಇದು ಮಹಾನಗರಗಳ (ದಿಲ್ಲಿ, ಮುಂಬೈ ಮುಂತಾದೆಡೆ) ವಾಯು ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಮುನ್ಸೂಚನೆ ನೀಡುವ ಅತ್ಯಾಧುನಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ.

5. ವಾಯು ಮಾಲಿನ್ಯ ನಿಯಂತ್ರಣದ ತಾಂತ್ರಿಕ ಉಪಕರಣಗಳು (Control Devices)

ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳಿಂದ ಹೊರಬರುವ ಹೊಗೆಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ಬಳಸುವ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳು:

  • ಎಲೆಕ್ಟ್ರೋಸ್ಟಾಟಿಕ್ ಪ್ರೆಸಿಪಿಟೇಟರ್ (Electrostatic Precipitator): ಉಷ್ಣ ವಿದ್ಯುತ್ ಸ್ಥಾವರಗಳ ಹೊಗೆಯಲ್ಲಿರುವ ಕಣರೂಪದ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು (Particulate Matter) ಶೇಕಡಾ 99% ರಷ್ಟು ತೆಗೆದುಹಾಕಲು ಬಳಸುವ ಅತ್ಯಂತ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಉಪಕರಣ. ಇದು ವಿದ್ಯುತ್ ಆವೇಶಗಳನ್ನು (Electric charge) ಬಳಸಿ ಧೂಳಿನ ಕಣಗಳನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ.
  • ಸ್ಕ್ರಬ್ಬರ್ (Scrubber): ಇದು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಸಲ್ಫರ್ ಡೈಆಕ್ಸೈಡ್ ($SO_2$) ನಂತಹ ಅನಿಲಗಳನ್ನು ಹೊಗೆಯಿಂದ ಹೊರಹಾಕಲು ಬಳಸುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸುಣ್ಣದ ನೀರಿನ (Lime spray) ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ.
  • ಕ್ಯಾಟಲಿಟಿಕ್ ಕನ್ವರ್ಟರ್ (Catalytic Converter): ವಾಹನಗಳ ಸೈಲೆನ್ಸರ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಅಳವಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇವು ಪ್ಲಾಟಿನಂ, ಪಲ್ಲಾಡಿಯಮ್ ಮತ್ತು ರೋಡಿಯಮ್‌ ಲೋಹಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತವೆ. ಇವು ವಿಷಕಾರಿ ಅನಿಲಗಳಾದ ಕಾರ್ಬನ್ ಮೊನಾಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಕಾರ್ಬನ್ ಡೈಆಕ್ಸೈಡ್ ಆಗಿ ಮತ್ತು ನೈಟ್ರೋಜನ್ ಆಕ್ಸೈಡ್‌ಗಳನ್ನು ನೈಟ್ರೋಜನ್ ಅನಿಲವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಿ ಪರಿಸರಕ್ಕೆ ಬಿಡುತ್ತವೆ.

6. ಪ್ರಚಲಿತ ವಿದ್ಯಮಾನಗಳು ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರದ ಇತ್ತೀಚಿನ ಕ್ರಮಗಳು

  • BS-VI (Bharat Stage 6) ಮಾನದಂಡಗಳು: ಭಾರತವು ವಾಯು ಮಾಲಿನ್ಯ ತಡೆಗಟ್ಟಲು ನೇರವಾಗಿ BS-IV ಇಂದ BS-VI ಇಂಧನ ಮಾನದಂಡಗಳಿಗೆ ಜಿಗಿದಿದೆ (BS-V ಅನ್ನು ಕೈಬಿಡಲಾಗಿದೆ). ಇದರಲ್ಲಿ ಇಂಧನದಲ್ಲಿನ ಸಲ್ಫರ್ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು 50 ppm ನಿಂದ ಕೇವಲ 10 ppm ಗೆ ಇಳಿಸಲಾಗಿದೆ.
  • NCAP (National Clean Air Programme): ದೇಶದ ಪ್ರಮುಖ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ವಾಯು ಮಾಲಿನ್ಯವನ್ನು ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ ಹಮ್ಮಿಕೊಂಡಿರುವ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ.
  • ಹಸಿರು ಪಟಾಕಿಗಳು (Green Crackers): ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಪಟಾಕಿಗಳಿಗಿಂತ ಇವು 30% ಕಡಿಮೆ ಮಾಲಿನ್ಯ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಬೇರಿಯಂ ನೈಟ್ರೇಟ್ ಬಳಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇವುಗಳನ್ನು CSIR-NEERI ಸಂಸ್ಥೆಯು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದೆ (ಉದಾಹರಣೆಗೆ: SWAS, STAR, SAFAL).